ฮอร์โมน และร่างกายวัยรุ่น
ร่างกายมีระบบส่งข่าวสองระบบ ระบบประสาทเหมือนโทรศัพท์ คือเร็วมากและส่งถึงจุดเดียว ส่วนฮอร์โมนเหมือนประกาศเสียงตามสาย คือช้ากว่าแต่ไปถึงทุกเซลล์ที่มีเครื่องรับ บทนี้จะดูว่าต่อมไหนส่งข่าวอะไร ทำไมช่วงอายุ 10 ถึง 16 ปีร่างกายถึงเปลี่ยนเร็วมาก และทำไมวัยรุ่นถึงง่วงดึกกว่าเด็กเล็ก
ต่อมไร้ท่อกระจายอยู่ทั่วร่างกาย
ต่อมไร้ท่อไม่มีท่อส่งออก มันปล่อยฮอร์โมนเข้ากระแสเลือดโดยตรง ฮอร์โมนจึงไปได้ทั้งตัว แต่จะออกฤทธิ์เฉพาะกับเซลล์ที่มีตัวรับของมันเท่านั้น เหมือนกุญแจที่เปิดได้เฉพาะแม่กุญแจที่ตรงกัน แตะแต่ละต่อมเพื่อดู
| หัวข้อ | ระบบประสาท | ระบบฮอร์โมน |
|---|---|---|
| ส่งข่าวด้วย | สัญญาณไฟฟ้าและสารสื่อประสาท | ฮอร์โมนที่ไหลไปกับเลือด |
| ความเร็ว | เป็นเศษเสี้ยววินาที | วินาทีถึงเป็นชั่วโมง |
| ไปถึงใคร | เซลล์ปลายทางที่ต่อสายไว้ | ทุกเซลล์ที่มีตัวรับของฮอร์โมนนั้น |
| อยู่นานแค่ไหน | สั้นมาก | นานได้เป็นชั่วโมงถึงหลายปี |
| ตัวอย่าง | ชักมือหนีของร้อน | การเจริญเติบโตและวัยแรกรุ่น |
ร่างกายคุมน้ำตาลในเลือดอย่างไร
ระดับน้ำตาลในเลือดต้องอยู่ในช่วงแคบๆ ตลอดเวลา สูงเกินไปทำลายหลอดเลือด ต่ำเกินไปสมองทำงานไม่ได้ ตับอ่อนจึงมีเซลล์สองชนิดคอยปรับขึ้นลงเหมือนคันเร่งกับเบรก ลากแถบเวลาดูว่าเกิดอะไรขึ้นหลังกินข้าว
เกิดอะไรขึ้นตอนนี้
สิ่งที่ช่วยได้จริงตั้งแต่วัยนี้คือ ลดเครื่องดื่มหวาน กินใยอาหารให้มากขึ้น และขยับร่างกายทุกวัน เพราะกล้ามเนื้อที่ทำงานดึงน้ำตาลเข้าเซลล์ได้โดยใช้อินซูลินน้อยลง
ช่วงที่ร่างกายเปลี่ยนเร็วที่สุดรองจากขวบปีแรก
วัยแรกรุ่นเริ่มเมื่อสมองส่วนไฮโพทาลามัสเริ่มปล่อยสัญญาณเป็นจังหวะไปกระตุ้นต่อมใต้สมอง ซึ่งไปสั่งให้อวัยวะเพศสร้างฮอร์โมนเพศ จากนั้นร่างกายจะค่อยๆ เปลี่ยนตามลำดับที่ค่อนข้างแน่นอน แต่ช่วงอายุที่เริ่มต่างกันได้มาก ลากแถบอายุเพื่อดูว่าเกิดอะไรขึ้นบ้าง
ทำไมถึงมีสิว
ฮอร์โมนวัยรุ่นทำให้ต่อมไขมันที่โคนขนทำงานหนักขึ้น เมื่อไขมันรวมกับเซลล์ผิวที่ลอกออกมาอุดรูขุมขน แบคทีเรียที่อยู่ตรงนั้นจึงเพิ่มจำนวนและทำให้อักเสบ สิวจึงไม่ได้เกิดเพราะสกปรก การขัดแรงๆ กลับทำให้อักเสบมากขึ้น ล้างหน้าวันละสองครั้งด้วยสบู่อ่อนก็พอ ถ้าสิวเยอะหรือเป็นแผลเป็น ควรพบแพทย์ผิวหนัง
ทำไมเหงื่อถึงเริ่มมีกลิ่น
ต่อมเหงื่อชนิดที่สองซึ่งอยู่ที่รักแร้และขาหนีบเริ่มทำงานในวัยนี้ เหงื่อของมันมีโปรตีนและไขมันซึ่งเองไม่มีกลิ่น แต่แบคทีเรียบนผิวย่อยแล้วเกิดกลิ่น การอาบน้ำ เปลี่ยนเสื้อผ้า และใช้ผลิตภัณฑ์ระงับกลิ่นกายจึงช่วยได้จริง
เสียงแตกเกิดจากอะไร
ฮอร์โมนทำให้กล่องเสียงโตขึ้นและเส้นเสียงยาวและหนาขึ้น เสียงจึงต่ำลง ช่วงที่กำลังเปลี่ยน กล้ามเนื้อยังคุมความยาวใหม่ไม่ชิน เสียงจึงแตกหรือเพี้ยนเป็นครั้งคราว ซึ่งเป็นเรื่องชั่วคราวและหายไปเอง
ทำไมถึงหิวตลอดเวลา
ในช่วงที่ความสูงพุ่งเร็วที่สุด ร่างกายต้องการพลังงานและโปรตีนมากกว่าปกติมาก ความหิวที่เพิ่มขึ้นจึงเป็นเรื่องปกติ สิ่งสำคัญคือเลือกของที่ให้สารอาหารจริงเป็นหลัก และให้แคลเซียมกับวิตามินดีพอ เพราะมวลกระดูกส่วนใหญ่ของทั้งชีวิตถูกสะสมในช่วงนี้
สมองวัยรุ่นกำลังปรับสายใหม่ครั้งใหญ่
ในวัยนี้สมองไม่ได้โตขึ้นมากแล้ว แต่กำลังตัดแต่งสายที่ไม่ได้ใช้ทิ้งและหุ้มฉนวนสายที่ใช้บ่อยให้เร็วขึ้น ส่วนที่พัฒนาเสร็จช้าที่สุดคือสมองส่วนหน้าซึ่งดูแลการยับยั้งชั่งใจและการมองผลระยะยาว ในขณะที่วงจรรางวัลทำงานเต็มที่ไปก่อนแล้ว
เมลาโทนินคือฮอร์โมนที่บอกร่างกายว่าถึงเวลานอน ในวัยรุ่นมันเริ่มหลั่งช้าลงราวหนึ่งถึงสองชั่วโมงโดยธรรมชาติ วัยรุ่นจึงง่วงดึกขึ้นจริงๆ ไม่ใช่แค่ดื้อ แต่โรงเรียนยังเข้าเวลาเดิม การอดนอนสะสมจึงเป็นปัญหาที่พบทั่วโลก
สิ่งที่ช่วยได้จริงตามงานวิจัย
แสงตอนเช้า ออกไปโดนแสงแดดช่วงเช้าราว 15 นาที ช่วยเลื่อนนาฬิกาชีวภาพให้ง่วงเร็วขึ้นในคืนถัดไป
ปิดจอก่อนนอน แสงสว่างจากจอในตอนกลางคืนกดการหลั่งเมลาโทนิน ยิ่งดึกยิ่งมีผลมาก
เวลาตื่นคงที่ การตื่นเวลาเดิมทุกวันรวมถึงวันหยุด ทำให้ระบบทั้งหมดนิ่งกว่าการนอนชดเชยยาวในวันเสาร์อาทิตย์
คาเฟอีน ชา กาแฟ น้ำอัดลม และเครื่องดื่มชูกำลัง อยู่ในร่างกายได้หลายชั่วโมง ดื่มตอนบ่ายแก่ก็ยังรบกวนการนอนคืนนั้น
เรื่องที่ควรบอกพ่อแม่หรือคุณหมอ
การเปลี่ยนแปลงในวัยนี้ส่วนใหญ่เป็นเรื่องปกติ แต่มีบางอย่างที่ควรให้ผู้ใหญ่ช่วยดู ไม่ใช่เพราะน่ากลัว แต่เพราะยิ่งรู้เร็วยิ่งจัดการง่าย
เรื่องร่างกาย
เริ่มเปลี่ยนก่อนอายุ 8 ปี หรือยังไม่เริ่มเลยหลังอายุ 13 ถึง 14 ปี · ปวดท้องประจำเดือนจนไปโรงเรียนไม่ได้ · ประจำเดือนมามากผิดปกติ · สิวรุนแรงหรือเป็นแผลเป็น · น้ำหนักขึ้นหรือลงเร็วผิดปกติโดยไม่ได้ตั้งใจ
เรื่องอารมณ์
อารมณ์ขึ้นลงในวัยนี้เป็นเรื่องปกติ แต่ถ้ารู้สึกเศร้าหรือหมดความสนใจในสิ่งที่เคยชอบติดต่อกันเกินสองสัปดาห์ นอนไม่หลับเรื้อรัง หรือมีความคิดทำร้ายตัวเอง ต้องบอกผู้ใหญ่ทันที เรื่องนี้รักษาได้และไม่ใช่ความผิดของใคร
เรื่องบนอินเทอร์เน็ต
ถ้ามีคนแปลกหน้าทักมาขอรูป ขอข้อมูลส่วนตัว หรือชวนนัดเจอ ให้บอกผู้ใหญ่ที่ไว้ใจทันที และไม่ต้องกลัวว่าจะโดนดุ การบอกเร็วคือสิ่งที่ถูกต้องเสมอ
เรื่องที่ทำได้ทุกวัน
นอน 8 ถึง 10 ชั่วโมง · ขยับร่างกายวันละ 60 นาที · กินโปรตีน แคลเซียม และผักผลไม้ให้พอ · อาบน้ำและเปลี่ยนเสื้อผ้าทุกวัน · และคุยกับผู้ใหญ่ที่ไว้ใจได้เมื่อสงสัยอะไรก็ตาม ไม่มีคำถามไหนน่าอายเกินไปสำหรับหมอ
ทดสอบตัวเอง
อยากลองเล่นเกมทบทวนบทนี้ไหม
คำถามทั้งหมดของบทนี้อยู่ในสนามแข่ง Body 101 เลือกได้ว่าจะแข่งกับเวลา ปะทะกับคนที่บ้าน ช่วยกันเล่นเป็นทีม ล้มบอส หรือฝึกซ้อมแบบไม่จับเวลา